فص 43 [ در تأثر حواس خمس ظاهر از محسوسات خارجى است ] كل حس من الحواس الظاهرة يتأثر عن المحسوس مثل كيفيته . فان كان المحسوس قويا خلف فيه صورته و ان زال كالبصر اذا حدق الشمس تمثل فيه شبح الشمس ، فاذا أعرض عن جرم الشمس بقى فيه ذلك الاتر زمانا ، و ربما استولى على غريزة الحدقة فأفسدها . و كذلك السمع اذا أعرض عن الصورت القوى باشره طنين متعب مدة . و كذلك حكم الرائحة و الطعم . و هذا فى اللمس أظهر . ترجمه : هر يك از حواس ظاهر از محسوسش به مثل كيفيت آن محسوس متأثر مىشود . پس اگر محسوس قوى باشد صورت خود را در حس باقى مى گذارد اگر چه محسوس زائل شود . مثلا هرگاه چشم خورشيد را نگريست شبح خورشيد در چشم متمثل مىشود ، و چون بصر از جرم شمس اعراض كند آن شبح زمانى در بصر باقى است ، و چه بسا كه بر غريزه حدقه مستولى شود و آن را تباه كند . و همچنين است گوش هرگاه از صوت قوى اعراض كند كه مدتى طنين متعبى مصاحب گوش است . و همچنين است حكم رائحه و طعم . و اين در لمس ظاهرتر است . بيان : اين فص در بيان تأثر حواس خمس ظاهر از محسوسات خارجى است . ضمير زال راجع به محسوس است . يعنى اگر چه محسوس از حاس غائب شود ، و يا از محاذاتش خارج گردد . حدق الشى از باب ضرب نگريست بسوى آن .